De onzichtbare gevangenis: waarom psychopathie ons dagelijks leven bepaalt.

Ik schreef dit stuk voor het auteursfestival in Vught, waar ik te gast ben met mijn boek: ‘Is het geen sekte?’

Over macht, zelfstandig denken en de waarde van vrijheid. Wat hieronder staat, is een impressie van dat boek en een uitnodiging om me daar te ontmoeten.

Twintig jaar lang hield één man een groep van ruim twintig mensen in zijn greep. Geen bunker, geen hek, geen dwang die je op straat zou herkennen. Alleen een leraar, een vriend, iemand die alles voor ons leek te doen. Wij noemden onszelf een bevoorrechte vriendengroep, uitverkoren om onder zijn leiding te leren vechten en tot verlichting te komen.

Pas jaren later zag ik wat hij werkelijk was: een goeroe die alleen voor zichzelf leefde, en voor wie wij niet meer waren dan gebruiksartikelen. Alles waar hij anderen van betichtte, vrienden, geliefden, mensen die te dichtbij kwamen, was een projectie van zijn eigen verdorvenheid. Terwijl de ander in elkaar kromp en zijn levensenergie voelde wegstromen, groeide mijn meester. Hij glom van zelfgenoegzaamheid.

Het meest verontrustende is niet wat hij deed. Maar dat het onder mijn neus gebeurde, dat ik het soms zelfs vreemd vond en dat ik het toch niet zag voor wat het was. Dat is precies waarom psychopathie en narcisme zo'n hardnekkig maatschappelijk probleem zijn: we zien het massaal over het hoofd, juist omdat we denken dat het exotische uitzonderingen zijn.

Waarom we het niet willen zien

De meeste mensen zijn intrinsiek bereid een ander te helpen. Ze zijn niet moeilijk, kunnen tegen een stootje en zijn over het algemeen tevreden met hun leven. Precies daarom is het zo moeilijk te bevatten dat er mensen, instellingen en systemen bestaan die jou als vervangbaar beschouwen. Als een naam op een lijst die zonder gewetenswroeging kan worden doorgestreept.

Ons eigen gevoel van waarde maakt ons blind. Het is voor de meeste mensen simpelweg niet voor te stellen dat je er voor een ander helemaal niet toe doet, dat je opgeofferd mag worden zodra het uitkomt. Dus geloven we het niet, tot het te laat is, of tot we, zoals ik, jaren nodig hebben om er woorden voor te vinden.

En dit is nog maar op persoonlijke niveau. Zet dezelfde dynamiek over op de schaal van een organisatie, een instituut of overheid, en je krijgt een patroon dat we dagelijks in het nieuws zien, zonder de we de gemene deler weten te benoemen.

Hetzelfde patroon een groter podium.

Kijk waar macht zich verzamelt, en je vindt vaak dezelfde ingrediënten terug: onderdrukking die wordt verpakt als zorg, misstanden die worden vergoelijkt, en slachtoffers die jarenlang niet geloofd worden omdat het verhaal simpelweg te onwaarschijnlijk klinkt.

De psychische mishandeling van onze top turnsters en het seksueel grensoverschrijdend gedrag rond The Voice of Holland lieten zien hoe lang een cultuur van angst en afhankelijkheid in stand kan blijven binnen een systeem dat naar buiten toe glansde. Het toeslagenschandaal toonde een overheid die burgers als fraudeur bestempelde op basis van een algoritme en de jarenlange stagnatie bij het herstellen van de schade. Gedupeerden in Groningen wachten na de gaswinning nog altijd op erkenning en compensatie, terwijl de schade evident is. Omwonenden van Tata Steel ademen al decennia lang vervuilde lucht in, terwijl belangen van het bedrijf keer op keer zwaarder lijken te wegen dan hun gezondheid.

Ook in het publieke debat zien we telkens dezelfde ingrediënten terugkeren: langslepende affaires waarin macht, geloofwaardigheid en het zwijgen van betrokkenen een hoofdrol spelen, zoals de affaire-Demmink, het conflict tussen Khadija Arib en Vera Bergman, en de onrust rond de sportredactie van de NOS. Het zijn stuk voor stuk zaken waarin machtsverschillen, geheimhouding en het buitenspel zetten van klokkenluiders een cruciale rol speelden. Precies de ingrediënten die je ook aantreft bij lover boys, in toxische gezinssituaties en, in de meest extreme vorm, bij femicide.

Ik beweer niet dat elke betrokkene in deze zaken klinisch psychopathisch is. Wat ik wel zie, is een patroon dat angstaanjagend consistent terugkeert: macht die zich voedt met de onderdanigheid van anderen, en een systeem eromheen dat liever wegkijkt dan het probleem bij de wortel aanpakt.

17 jaar in een sekte hebben mij dat patroon van dichtbij leren kennen, op een schaal die klein genoeg was om te doorgronden. In ‘Is het geen sekte?’ Over macht, zelfstandig denken en de waarde van vrijheid, beschrijf ik precies hoe die processen werken en hoe we ze kunnen doorgronden.

Waarom blijft het gesprek uit?

Als je de bron van veel maatschappelijke ellende volgt, kom je bijna altijd hogerop de ladder uit. Daar waar de macht zit. En de vraag die te weinig gesteld wordt, is: wat voor mensen willen eigenlijk macht, aanzien en heerschappij boven alles? Het zijn zelden de mensen die tevreden zijn met wat ze hebben.

Misschien is dat precies waarom de kennis over narcisme en psychopathie niet breed maatschappelijk wordt besproken. Wie profiteert van dit patroon, heeft er geen enkel belang bij dat het wordt ontmaskerd. Zolang het gesprek beperkt blijft tot incidenten, één schandaal, één zaak, één "rotte appel", blijft de rode draad onzichtbaar en daarmee onbespreekbaar.

De meeste mensen volgen intussen gedachteloos de leraar, de dokter, de dominee of de overheid, zonder te beseffen dat gehoorzaamheid vooral het belang van degene aan de top dient. Zo ontstaat een mentale gevangenis van angst en beperkingen die vaak zo subtiel zijn opgebouwd dat niemand hem als gevangenis herkent.

En als je het wel ziet, en de koninklijke weg bewandelt om ertegen te vechten, via justitie, recht en regels, loop je tegen een muur op van een koude juridische houding. Een muur die de grootste schoft bijna als slachtoffer van jouw volharding laat overkomen.

Eenmaal gezien, kun je niet meer wegkijken

Zodra je het patroon eenmaal herkent, zie je het overal. Het is geen incident meer, maar een klimaat. Een ijstijd binnen de menselijkheid die neigt naar eeuwige kou, verspreid over gezinnen, instituten en de hoogste kringen van macht.

Dat klinkt ontmoedigend, en dat is het soms ook. Maar het is ook precies hier waar de weg naar bevrijding begint. Niet door elk incident apart te bestrijden, maar door het patroon te benoemen, hardop, in het publieke debat, en in ons eigen leven. Pas als je de dynamiek doorziet, kun je een grens trekken, een vraag stellen, of gewoon weigeren nog langer gebruiksartikel te zijn.

Bevrijding begint niet met het verslaan van de psychopaat. Die verandert niet. Bevrijding begint met het teruggeven van de waarde aan jezelf en met het besef dat menselijkheid, liefde en kwetsbaarheid uiteindelijk sterker zijn dan de kou.

Kom langs op het auteursfestival

Dit is het verhaal in vogelvlucht. Het hele verhaal, hoe ik twintig jaar in de ban raakte van een goeroe, hoe ik eruit brak, en wat ik onderweg leerde over macht, zelfstandig denken en de waarde van vrijheid, staat in mijn boek: ‘Is het geen sekte?’.

Op het auteursfestival in Vught vertel ik er graag meer over. Kom langs, stel me je vragen, en neem een gesigneerd exemplaar mee naar huis. Ik zie je daar.

Joris Rietveld - Auteur